Điều trị: Thạc sĩ Bác sĩ Nguyễn Văn Trỗi
Trong những ngày cuối năm 2019, mọi người đều tất bật chuẩn bị cho một cái tết sum vầy thì anh em chúng tôi quyết định chào xuân 2020 bằng một start-up là phòng khám Y học cổ truyền Vân Lâm Đường.
Gần đến năm mới, người Đào Đào Quất Quất, kẻ Cúc Cúc Mai Mai, thế nhưng em thì chẳng còn tâm trí đâu mà mua sắm tết vì em vừa mới sinh con chưa đầy tháng, và đang rất nóng ruột vì không biết ngày mai lấy đâu ra sữa cho con bú. Con bé quá, cho ăn sữa ngoài thì thương thì tội, mà không biết con có chịu ăn không nữa.
Lúc mới sinh thì em có sữa, không nhiều nhưng đủ cho con bú. Nhưng không biết vì sao sau 1-2 tuần thì càng ngày sữa em càng ít. Gia đình bắt đầu cho em nếm hàng loạt combo khai vị có tác dụng tăng sữa như ăn đu đủ hầm, ăn móng giò dê, lợn, chó. Món khai vị dẫu nhiều nhưng ăn mãi cũng hết mà tuyệt nhiên không thấy giọt sữa nào. Rồi em cũng bắt đầu đi khắp vùng em ở tìm và cắt thuốc Nam thuốc Bắc với hy vọng cu tí khỏe mạnh được uống sữa chính hãng Mother.
Rồi em và gia đình thất vọng, uống mãi cũng không có giọt sữa nào. Em được giới thiệu đến tôi khi hy vọng đã dần nguội. Đường sá xa xôi, tôi với em chủ yếu là nhắn tin qua facebook. Sau khi vấn chẩn kỹ càng thì tôi nắm được thông tin là hiện tại em cao 1m6, nặng 70kg (vừa sinh xong), ăn thì phải hãm, mà ngủ thì như đánh thuốc mê, nhiều lần con khóc còn không biết, đại tiện phân mềm mượt như chuối chín mùa thu, tiểu tiện không buốt rắt, sắc vàng nhạt như nắng hạ đầu mùa, tính tình thùy mị hòa nhã, không cáu không gắt, gia đình hai bên và chồng không có điều gì làm em phật ý, uất ức. Mỗi tội không có sữa. Ảnh lưỡi như hình.
Nói thật là không có điều kiện xem mạch, em thì đã thử đủ các phương pháp rồi mà không hiệu quả nên tôi cũng có chút hoang mang. Nhưng sau khi xem tượng lưỡi của em, thì tôi nắm được đến 60-70% lý do các thầy kê đơn không khỏi.
Mất sữa trong Đông Y chuyên ngành gọi là Khuyết Nhũ (缺乳), thuật ngữ này lần đầu tiên xuất hiện trong quyển “Chư Bệnh Nguyên Hậu Luận” được Danh y Sào Nguyên Phương đời Tùy viết năm 610 sau Công Nguyên.
Hiện nay tỉ lệ mất sữa, thiếu sữa cho con bú ở Trung Quốc chiếm 20%-30% ở sản phụ [1][2]. Tây Y đối với nguyên nhân và cơ chế gây mất sữa vẫn còn trong quá trình nghiên cứu.
Trong Đông Y nguyên nhân mất sữa bên trong thì không ngoài thất tình (Hỷ – Nộ – Ưu – Tư – Bi – Khủng – Kinh), bên ngoài thì không thoát khỏi lục dâm (Phong – Hàn – Thử – Thấp – Táo – Hỏa). Nhưng đấy là lý thuyết.
Đúc kết kinh nghiệm 50 năm lâm sàng của Giáo sư Dương Liêm Phương (杨廉方), Ân Khắc Kính (殷克敬). thì mất sữa thường do 3 nguyên nhân sau: 1 Khí huyết hư nhược, 2 Can uất khí trệ, 3 Đàm trọc trở trệ. [3][4]
1️⃣Khí Huyết Hư Nhược
Triệu chứng: Sữa ít hoặc không có, sữa trong và loãng, ngực mềm nhão không có độ căng. Ăn ít, người mệt mỏi. Sắc mặt xanh, chất lưỡi nhạt, rêu lưỡi ít, mạch tế nhược.
Trương Cảnh Nhạc có chép trong “Cảnh Nhạc Toàn Thư” như sau: “Sữa ở người phụ nữ là do Khí Huyết của mạch Xung Nhâm hóa thành, đi xuống dưới là Kinh nguyệt, đi lên trên là dịch sữa, Khí huyết bất túc, Xung Nhâm hư nhược làm mất đi nguồn sinh ra sữa”
Ở trường hợp này trị pháp đương nhiên phải là Bổ Khí Dưỡng Huyết, Thông Nhũ
Phụ Khoa Thánh Thủ – Phó Sơn Phó Thanh Chủ có bài thuốc tuyệt diệu mang tên Thông Nhũ Đan [5] được ghi lại trong quyển “Phó Thanh Chủ Nữ Khoa” của ông. Danh Y cận đại Trương Tích Thuần có bài Tư Nhũ Thang [6] cũng nổi tiếng không kém.
2️⃣Can Uất Khí Trệ
Triệu chứng: Mất sữa hoặc sữa ít, sữa đặc, ngực có thể căng tức. Bị uất ức hoặc hay cáu gắt, có thể hơi có phát sốt. Chất lưỡi bình thường, rêu vàng mỏng, mạch huyền vi hoặc huyền sác.
Trị pháp nên là: Sơ Can Giải Uất, Hoạt Lạc Thông Nhũ
Các Thái Y trong Thái Y Viện đời Thanh có một bài thuốc vô cùng hợp với chứng này tên là Hạ Nhũ Dũng Tuyền Tán [7]
3️⃣Đàm Trọc Trở Trệ
Triệu chứng: Sữa ít hoặc không có sữa, người béo, ăn ít đi đại tiện nát hoặc ăn nhiều nhưng sữa ít. Lưỡi bệu mà rêu dày, mạch trầm tế.
Trị pháp phải tuân theo lời của Danh Y Chu Đan Khê ” 治痰法，实脾土，燥脾湿，是治其本 trị đàm pháp, thực tỳ thổ, táo tỳ thấp, thị trị kỳ bản” – Nghĩa là: Trong chữa các chứng đàm, phải làm mạnh tỳ thổ, rồi táo thấp, đó là chữa vào gốc”
Bài thuốc kinh điển trong trường hợp này là Lậu Lô Tán [8]
Quay trở lại em, phần lớn ở mình các thầy hay dùng pháp Bổ Khí Huyết để thông nhũ. Thế nên ăn nhiều chất bổ, uống nhiều thuốc bổ mà mãi em vẫn chưa có sữa. Không được bắt mạch nhưng khi nhìn lưỡi thi tôi nghĩ ngay trường hợp mất sữa của em là do Huyết Ứ kết Đàm Trọc, rất có thể là do em béo sẵn thể chất đàm trọc, sau sinh ít vận động dẫn đến huyết ứ, đàm và huyết ứ kết lại với nhau mà gây ra mất sữa. Hỏi ra thì quả đúng như vậy, em béo, mọi người chiều nên từ khi sinh xong rất ít vận động.
Em ở xa, không thuận tiện đi lại nên yêu cầu kê luôn 10 thang, hạ bút tôi kê 10 thang như sau:
1 Bạch truật 15
2 Quy vĩ 20
3 Phục linh 30
4 Viễn trí 10
5 Xuyên bối 15
6 Lậu lô 30
7 Toàn qua lâu 20
8 Sinh địa 10
9 Bán hạ 10
10 Trần bì 10
11 Sao bạch thược 10
12 Đan sâm 10
13 Đào nhân 10
14 Hồng hoa 10
15 Xuyên khung 8
16 Chỉ xác 10
Uống hết 10 thang, em nói sữa ra được một chút nhưng vẫn chưa nhiều. Bắt đầu có hy vọng và muốn tôi kê tiếp. Uống 10 thang trên mà sữa chỉ ra có chút xíu, nhận định là đàm huyết ứ kết của em rất nặng, dược lực bài thuốc trên quá yếu. Tôi quyết định bội liều, quyết một đao phá tan đàm huyết kết hung! Kê thêm 10 thang như sau:
1 Bán Hạ 20
2 Toàn Qua Lâu 15
3 Trần Bì 20
4 Thiên Nam Tinh 20
5 Phục Linh 20
6 Vương Bất Lưu Hành 20
7 Lộ Lộ Thông 15
8 Lậu Lô 15
10 Quy vĩ 20
11 Xuyên khung 15
12 Ích Mẫu Thảo 30
13 Đào Nhân 15
14 Hồng Hoa 30
15 Cát Cánh 12
16 Mạch môn 15
17 Viễn trí 10
18 Xuyên Bối Mẫu 15
19 Đan Sâm 20
20 Chỉ thực 15
21 Xích Thược 15
Uống hết 10 thang này, em nói với tôi sữa ra nhiều, giờ 4 đứa con bú cũng không hết. Em và cả đình vui mừng khôn xiết, nói rằng hết dịch nhất định sẽ lên Hà Nội cảm ơn tôi.
Sau khi xem lưỡi thì tôi có nói với em, cơ thể em đàm đỡ nhiều rồi nhưng huyết ứ vẫn còn nhiều, chưa thể hết hẳn. Em nên uống cho dứt điểm, đề phòng sau này phát ra những chứng khác.
Vì lý do gia đình và công việc nên em không thể uống tiếp. Xin cắt 2 thang thuốc tán để uống dự phòng.
______________
Nhân bệnh án này, tôi cũng muốn lưu lại và chia sẻ với mọi người. Cũng cầu cao nhân chia sẻ điểm còn thiếu xót của bài thuốc trên.
Phụ nữ cũng nên chú ý, sau khi sinh nên đi lại cho khí huyết lưu thông, đề phòng có những biến chứng do huyết ứ gây ra như ở em là mất sữa.
Có một câu hỏi anh em thích châm cứu, theo anh em thì phương huyệt châm cho 3 thể bệnh trên là như thế nào? Tôi sẽ có đáp án cụ thể.
______________
Tài liệu tham khảo:
[1] 田万静. 中医辨证催乳治疗剖宫产后母乳不足 62 例[J]. 中国现代药物应用，2010，4(1)：120-121
[2] 查青山，谷凌云，詹 平. 提壶揭盖法治疗妇科病的应用探讨[J]. 天津中医药大学学报，2018，37(4)：289-3
[3] 黄竹,罗雁方,杨英姿,李艳景,杨廉方. 杨廉方治疗产后缺乳经验浅析[J]. 中国民间疗法, 2018, 03:105-106.
[4] 种文强,赵娴,张卫华,殷克敬. 殷克敬教授治疗产后缺乳临床经验[J]. 天津中医药大学学报,2019,05:424-426.
[5] Thông Nhũ Đan: Nhân sâm 30g, Sinh Hoàng kỳ 30g, Tửu Đương Quy 60g, Mạch mông đông 15g, Mộc thông 0.9g, Cát cánh 0.9g, Thất Khổng Tru Đề 2 cái
[6] Tư Nhũ Thang: SInh Hoàng Kỳ 30g, Đương Quy 15g, Tri Mẫu 12g, Huyền Sâm 12g, Xuyên Sơn Giáp 6g, Lộ Lộ Thông 3 quả, Vương Bất Lưu Hành 12g
[7] Hạ Nhũ Dũng Tuyền Tán: Đương quy, Xuyên Khung, Thiên Hoa Phấn, Bạch Thược, Sinh Địa, Sài Hồ mỗi thứ 30g, Thanh Bì, Lậu Lô, Cát Cánh, Mộc Thông, Bạch Chỉ, Thông Thảo mỗi thứ 15g, Xuyên Sơn Giáp 45g, Vương Bất Lưu Hành 90g, Cam Thảo 7.5g. Tán bột, mỗi lần uống 6-9g, uống cùng rượu.
[8] Lậu Lô Tán (Thái Bình Huệ Dân Hòa Tễ Cục Phương): Lậu Lô 75g, Xà Thoái 10 cái, Qua lâu 10 cái. Tán bột, mỗi lần uống 6-9g, uống cùng rượu.
