Nguyên nhân của chứng Tự kỷ (Rối loạn Phổ Tự kỷ – Autism Spectrum Disorder, ASD) cho đến nay vẫn chưa được y học hiện đại làm rõ hoàn toàn, và việc điều trị cũng là một bài toán khó trên toàn thế giới. Mặc dù trong các sách y học cổ truyền không có tên bệnh “Tự kỷ”, nhưng dựa vào các triệu chứng cốt lõi (khiếm khuyết trong tương tác xã hội, khiếm khuyết trong giao tiếp ngôn ngữ, hành vi, sở thích hạn hẹp và lặp đi lặp lại), nó có thể được xếp vào các phạm trù như “Đồng hôn”, “Ngữ trì” (chậm nói), “Vô tuệ” (không thông minh), “Thị vô tình” (nhìn vô cảm), “Thai nhược” (thai yếu).
Thông qua rất nhiều kinh nghiệm lâm sàng, các danh y lão luyện đã hình thành một hệ thống nhận thức độc đáo về cơ chế bệnh, nguyên tắc điều trị và phương thuốc cho chứng tự kỷ. Nội dung dưới đây được tổng hợp dựa trên kinh nghiệm của nhiều vị Quốc Y Đại Sư, các chuyên gia nhi khoa nổi tiếng.
_________________________
Nguyên Nhân và Cơ Chế Bệnh
Các danh y đều cho rằng, vị trí bệnh của chứng tự kỷ chủ yếu nằm ở não, có liên quan mật thiết đến sự rối loạn chức năng của bốn tạng: Tâm, Can, Thận, Tỳ. Bản chất cơ chế bệnh là lấy sự bất túc của thai nghén tiên thiên làm nền tảng, cộng thêm sự điều dưỡng hậu thiên không phù hợp làm yếu tố khởi phát, dẫn đến rối loạn chức năng tạng phủ, mất cân bằng âm dương, não thần không được nuôi dưỡng.
Thận Tinh Khuy Hư, Tủy Hải Thất Sung (Gốc ở Tiên Thiên)
《Linh Khu – Kinh Mạch》viết: “Con người bắt đầu sinh ra, đầu tiên thành tinh, tinh thành thì não tủy sinh.”Thận tàng tinh, chủ xương sinh tủy, thông lên não. Nếu tinh huyết của cha mẹ không đủ, điều dưỡng trong thai kỳ không tốt hoặc do yếu tố di truyền, sẽ dẫn đến tinh thận của trẻ bất túc bẩm sinh, không thể chuyển hóa để nuôi dưỡng não tủy, khiến não phát triển chậm và chức năng bất thường. Đây là nguyên nhân căn bản của bệnh. Biểu hiện là trí tuệ thấp, phản ứng chậm chạp, không nói hoặc chậm nói.
Tâm Khiếu Bất Thông, Thần Thất Sở Tàng (Chủ về Thần Minh)
Tâm chủ thần minh, tàng thần, lưỡi là mầm của Tâm, lời nói là tiếng nói của Tâm. Khí của Tâm thông với não, Tâm và não thông nhau. Nếu đàm trọc ứ huyết che lấp khiếu của Tâm, hoặc tâm huyết không đủ, thần không được nuôi dưỡng, thì cơ chế thần sẽ bất thường. Biểu hiện là sắc mặt thờ ơ, không thích giao tiếp, rối loạn ngôn ngữ, tinh thần tán loạn.
Can Thất Sơ Tiết, Uất Kết Hóa Phong (Then chốt của Tình Chí)
Can chủ sơ tiết, điều tiết khí cơ và tình chí. Can khí uất kết thì tình chí không thông, vui buồn thất thường; can uất hóa hỏa, thiêu đốt tân dịch, cân mạch không được nuôi dưỡng thì can phong nội động. Biểu hiện là dễ cáu gắt, bồn chồn không yên, hành vi định hình, tự nói chuyện một mình, tránh ánh mắt, la hét.
Tỳ Hư Đàm Uẩn, Thanh Dương Bất Thăng (Nguồn của Hậu Thiên)
Tỳ là gốc của hậu thiên, nơi sinh hóa khí huyết. Tỳ hư thì chức năng vận hóa mất điều độ, một mặt không thể chuyển hóa khí huyết để bồi bổ tiên thiên, mặt khác thủy thấp đình trệ trong cơ thể, tích tụ thành đàm. Đàm trọc che lấp thanh khiếu trên cao thì thần chí hôn mê; thanh dương không thăng lên thì não không được nuôi dưỡng. Biểu hiện là kém ăn, sắc mặt vàng úa, trầm mặc ít nói, lẩm bẩm một mình, kém tập trung.
Tóm tắt: Đặc điểm của cơ chế bệnh là Bản hư và Tiêu thực.
- Bản hư: Chủ yếu chỉ Thận tinh khuy hưvà Tâm huyết Tỳ thổ bất túc.
- Tiêu thực: Chủ yếu chỉ Can khí uất kết, đàm trọcvà ứ huyết che lấp khiếu của Tâm và Não.
_________________________
Tư Tưởng và Nguyên Tắc Điều Trị Cốt Lõi
Dựa trên cơ chế bệnh nêu trên, việc điều trị của các danh y tuyệt đối không nhắm vào một mục tiêu đơn lẻ, mà nhấn mạnh vào điều chỉnh toàn thể, điều trị theo giai đoạn, cùng lúc điều chỉnh thân và tâm.
- Nguyên tắc chung: Bổ thận tinh, kiện tỳ ích khí, sơ can giải uất, địch đàm khai khiếu, ninh tâm an thần
- Luôn xuyên suốt việc điều hòa chức năng tạng phủ, bồi bổ não tủy.
- Tư tưởng điều trị theo giai đoạn:
- Giai đoạn đầu/Giai đoạn cấp tính: Chủ yếu là bình can tức phong, địch đàm khai khiếu, tập trung kiểm soát các vấn đề hành vi như dễ cáu gắt, hiếu động quá mức, hành vi định hình, tạo nền tảng cho các liệu pháp tiếp theo.
- Giai đoạn thuyên giảm/Ổn định: Chủ yếu là bổ thận ích tinh, kiện tỳ dưỡng tâm, trọng tâm là phù trợ chính khí, thúc đẩy sự phát triển của não bộ và cơ thể, cải thiện chức năng nhận thức và ngôn ngữ.
- Trên lâm sàng thường kết hợp công và bổ, điều chỉnh tỷ lệ giữa “công tà” (hóa đàm, trừ ứ, bình can) và “bổ hư” (bổ thận, kiện tỳ, dưỡng tâm) dựa trên biểu hiện cụ thể của trẻ.
- Nhấn mạnh liệu pháp tổng hợp:
- Kết hợp Châm và Thuốc: Dùng thuốc uống trong kết hợp với châm cứu đầu, châm cứu toàn thân (ví dụ: pháp châm Tỉnh Não Khai Khiếu) là phương pháp thường dùng và hiệu quả.
- Kết hợp Y và Giáo: Điều trị bằng thuốc phải kết hợp chặt chẽ với đào tạo giáo dục đặc biệt, can thiệp hành vi, hướng dẫn gia đình. Thuốc Đông y cung cấp nền tảng sinh lý cho việc đào tạo, và việc đào tạo tạo ra môi trường tâm lý để phát huy hiệu quả của thuốc.
_________________________
Các Bài Thuốc Kinh Nghiệm
Các bài thuốc của danh y đều là sản phẩm của Biện chứng luận trị, dưới đây liệt kê một số tư tưởng bài thuốc tiêu biểu, tuyệt đối không phải là bài thuốc cố định. Các bài thuốc mang tính tham khảo, tuyệt đối không tự ý áp dụng.
Pháp Bổ Thận Ích Não, Khai Khiếu Thông Thần (Dành cho thể Thận Hư Tủy Khiếm)
- Tư tưởng bài thuốc: Thường dùng Lục Vị Địa Hoàng Hoàn, Tả Quy Hoàn, Khổng Thánh Chẩm Trung Đan… gia giảm.
- Dược vị thường dùng: Thục địa, Sơn thù, Sơn dược, Kỷ tử, Thỏ ty tử, Viễn chí, Thạch xương bồ, Ngũ vị tử, Đan sâm, Ích trí nhân.
- Gia giảm: Rối loạn ngôn ngữ nặng, thêm Mộc hồ điệp, Thiền thoái; phản ứng thính lực kém, thêm Từ thạch, Ngũ vị tử.
Pháp Sơ Can Thanh Nhiệt, Tức Phong An Thần (Dành cho thể Can Uất Hóa Hỏa)
- Tư tưởng bài thuốc: Thường dùng Sài Hồ Gia Long Cốt Mẫu Lệ Thang, Đan Chi Tiêu Dao Tán hợp Phong Dẫn Thang gia giảm.
- Dược vị thường dùng: Sài hồ, Bạch thược, Đương quy, Phục linh, Long cốt, Mẫu lệ, Câu đằng, Thiên ma, Đan sâm, Hoàng cầm, Chi tử.
- Gia giảm: Hiếu động bốc đồng rõ rệt, thêm Trân châu mẫu, Cương tàm; hành vi định hình nhiều, thêm Toàn yết, Địa long (thuốc động vật có tác dụng sưu phong thông lạc, cần thận trọng khi sử dụng).
Pháp Kiện Tỳ Hóa Đàm, Ninh Tâm Khai Khiếu (Dành cho thể Tỳ Hư Đàm Mông)
- Tư tưởng bài thuốc: Thường dùng Quy Tỳ Thanghợp Ôn Đởm Thang, Bán Hạ Hậu Phác Thang gia giảm.
- Dược vị thường dùng: Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Bán hạ, Trần bì, Thạch xương bồ, Uất kim, Viễn chí, Toan táo nhân, Cam thảo.
- Gia giảm: Kém ăn, thêm Tiêu tam tiên; lẩm bẩm một mình, thêm Đởm nam tinh.
Kinh nghiệm của Quốc công Thái y Lưu Bật Thần: Từng đề xuất phương pháp “Điều phế bình can, hóa đàm khai khiếu”, coi trọng ảnh hưởng của sự tuyên giáng phế khí đối với sự sơ tiết của can khí, thường dùng các vị như Tân di, Thương nhĩ tử, Huyền sâm, Bản lam căn, Sơn đậu căn để điều phế, hợp với Sài hồ, Thăng ma để sơ can, rất đặc sắc.
_________________________
Tóm Tắt và Lưu Ý
- Khác biệt cá nhân rất lớn: Biểu hiện của trẻ tự kỷ khác nhau muôn hình vạn trạng, các thể bệnh nêu trên thường đan xen nhau. Không tồn tại “một bài thuốc chữa bách bệnh”. Phải được thầy thuốc Đông y có kinh nghiệm khám trực tiếp, biện chứng kỹ lưỡng rồi mới kê đơn.
- Điều trị là một quá trình lâu dài: Việc điều trị tự kỷ bằng Đông y quý ở chỗ kiên trì, nhằm mục đích cải thiện các triệu chứng cốt lõi, nâng cao chất lượng cuộc sống, giảm gánh nặng cho gia đình. Hiệu quả chậm, cần kiên nhẫn, thường tính liệu trình bằng đơn vị “năm”.
- Phục hồi chức năng tổng hợp là cốt lõi: Nhấn mạnh lại, thuốc Đông y tuyệt đối không thể thay thế giáo dục và huấn luyện hành vi. Mô hình thành công nhất là sự kết hợp bốn trong một: “Thuốc Đông y + Châm cứu + Huấn luyện giáo dục đặc biệt + Sự quan tâm của gia đình”.
- Lựa chọn thầy thuốc thận trọng: Hãy tìm những thầy thuốc Đông y chính quychuyên về điều trị các bệnh não ở trẻ em, tuyệt đối không tin theo các bài thuốc lạ, bài thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc.
_________________________
Túy Y Đường
Say Mê Y Thuật – Chân Tâm Độ Người
